बिबुल्लाह खट्टीले आफ्नो सुक्खा टापु गाउँ त्याग्नु अघि अन्तिम बिदाइ भन्न आफ्नी आमाको चिहानमा जाँदा उनका खुट्टामुनि नूनका तहहरू चर्केको आवाज आइरहेको थियो ।
देशको दक्षिणमा सिन्धु नदी अरब सागरसँग मिल्ने डेल्टामा समुद्री पानीको प्रवेशले कृषि र माछा मार्ने समुदायहरूको बिजोग गरेको छ ।
“नुनिलो पानीले हामीलाई चारैतिरबाट घेरेको छ”–खट्टीले खारो चान शहरको अब्दुल्लाह मीरबहार गाउँबाट भने । उक्त गाउँबाट नदी समुद्रमा खस्छ ।
माछाको भण्डार घटेपछि ५४ वर्षीय खट्टीले दर्जीको काम शुरू गरे, तर १५० घरपरिवारमध्ये केवल चार मात्र बाँकी रहेपछि त्यो पनि असम्भव भयो ।
“साँझमा एक भयानक मौनताले यस क्षेत्रलाई लपेटमा लिन्छ”–उजाड काठ र बाँसका घरहरूमा बेवारिसे कुकुरहरू घुमिरहेका बेला उनले भने ।
खारो चान कुनै समय लगभग ४० वटा गाउँ मिलेर बनेको थियो, तर अधिकांश गाउँ बढ्दो समुद्री पानीमुनि हराएका छन् ।
जनगणनाको तथ्याङ्क अनुसार शहरको जनसङ्ख्या सन् १९८१ मा २६ हजारबाट घटेर सन् २०२३ मा ११ हजारमा झरेको छ ।
खट्टीले आफ्नो परिवारलाई पाकिस्तानको सबैभन्दा ठूलो शहर र सिन्धु डेल्टासहित आर्थिक आप्रवासीहरूले भरिएको नजीकैको कराँची सार्ने तयारी गरिरहेका छन् ।
माछापालन समुदायहरूका लागि वकालत गर्ने पाकिस्तान फिसरफोक फोरमले डेल्टाका तटीय जिल्लाहरूबाट दशौं हजार मानिस विस्थापित भएको अनुमान गरेको छ ।
यद्यपि जिन्ना संस्थानले मार्चमा प्रकाशित गरेको एक अध्ययन अनुसार विगत दुई दशकमा समग्र सिन्धु डेल्टा क्षेत्रबाट १२ लाखभन्दा बढी मानिस विस्थापित भएका छन् । जिन्ना संस्थान एक पूर्व जलवायु परिवर्तन मन्त्रीको नेतृत्वमा रहेको थिङ्क ट्याङ्क हो ।
अमेरिका–पाकिस्तान सेन्टर फर एडभान्स्ड स्टडिज इन वाटरको सन् २०१८ को अध्ययन अनुसार सिंचाइ नहरहरू, जलविद्युत् बाँधहरू र हिमनदी तथा हिउँ पग्लनमा जलवायु परिवर्तनका प्रभावहरूका कारण सन् १९५० को दशकदेखि डेल्टामा पानीको तलतिरको प्रवाह ८० प्रतिशत घटेको छ । यसले विनाशकारी समुद्री पानीको प्रवेश निम्त्याएको छ ।
सन् १९९० देखि पानीको नुनिलोपन करीब ७० प्रतिशत बढेको छ, जसले बाली खेती गर्न असम्भव बनाएको छ र झिंगा र गँगटाको जनसङ्ख्यामा गम्भीर असर परेको छ ।
“डेल्टा डुब्दै र सङ्कुचित हुँदै गइरहेको छ”–स्थानीय डब्लुडब्लुएफ संरक्षणवादी मुहम्मद अली अन्जुमले भने ।
अर्को विकल्प छैन
तिब्बतबाट शुरू भएर सिन्धु नदी पाकिस्तानको सम्पूर्ण लम्बाइ पार गर्नु अघि विवादित कश्मीर हुँदै बग्छ ।
यो नदी र यसका सहायक नदीहरूले देशको करीब ८० प्रतिशत कृषि भूमिको सिंचाइ हुन्छ र लाखौं मानिसको जीविकोपार्जनमा सहयोग पुग्छ ।
समुद्रसँग मिल्दा नदीले जम्मा गरेको समृद्ध तलछटले बनेको डेल्टा कुनै समय खेती, माछा मार्ने, म्यानग्रोभ र वन्यजन्तुहरूका लागि आदर्श थियो ।
तर सन् २०१९ मा गरिएको सरकारी जल एजेन्सीको अध्ययनले समुद्री पानीको अतिक्रमणका कारण १६ प्रतिशतभन्दा बढी उर्वर भूमि अनुत्पादक भएको देखाएको छ ।
पानीको किनारबाट भित्री भागमा फैलिएको केती बन्दर शहरमा नुनका क्रिस्टलको सेतो तहले जमीन ढाकेको छ ।
डुङ्गाहरूले माइलौं टाढाबाट पिउने पानी बोक्छन् र गाउँलेहरू यसलाई गधाहरूमार्फत घर पु¥याउँछन् ।
“कसले स्वेच्छाले आफ्नो मातृभूमि छोड्छ ?”–हाजी करम जाटले भने । उनको घरलाई बढ्दो पानीको सतहले निलेको थियो ।
थप परिवार आफूसँग सामेल हुने अपेक्षामा उनले भित्री भागमा पुनः निर्माण गरे । “व्यक्तिले आफ्नो मातृभूमि तब मात्र छोड्छ जब उससँग अर्को विकल्प हुँदैन”–उनले भने ।
जीवन शैली
ब्रिटिश औपनिवेशिक शासकहरू सिन्धु नदीको मार्गलाई नहर र बाँधहरूद्वारा परिवर्तन गर्ने पहिलो थिए । त्यसपछि हालै दर्जनौं जलविद्युत् परियोजनाहरू बनेका छन् ।
यस वर्षको शुरूमा सिन्ध प्रान्तको तल्लो नदी क्षेत्रमा किसानहरूले विरोध गरेपछि सिन्धु नदीमा धेरै सैन्य नेतृत्वको नहर परियोजनाहरू रोकिएका थिए ।
सिन्धु नदी बेसिनको ह्राससँग लड्न सरकार र संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २०२१ मा ‘लिभिङ सिन्धु इनिसिएटिभ’ शुरू गरेका थिए ।
यसको एउटा चरण माटोको नुनिलोपन सम्बोधन गर्ने र स्थानीय कृषि र पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षण गरेर डेल्टा पुनस्र्थापना गर्ने योजनामा केन्द्रित छ ।
सिन्ध सरकारले हाल नुनिलो पानीको प्रवेशविरूद्ध प्राकृतिक अवरोधका रूपमा काम गर्ने वनहरूलाई पुनर्जीवित गर्ने उद्देश्यले आफ्नै म्यानग्रोभ पुनःस्थापना परियोजना चलाइरहेको छ ।
समुद्री तटका केही भागमा म्यानग्रोभहरू पुनःस्थापित भए पनि, जग्गा कब्जा र आवासीय विकास परियोजनाहरूले अन्य क्षेत्रमा सफाइलाई बढावा दिइरहेका छन् ।
यसैबीच सिन्धु बेसिन नदीहरूमा नियन्त्रण विभाजन गर्ने पाकिस्तानसँगको सन् १९६० को जल सन्धि खारेज गरेपछि छिमेकी भारतले नदी र यसको डेल्टाका लागि खतरा खडा गरेको छ ।
भारतले पाकिस्तानमा पानीको प्रवाह दबाउँदै सन्धिको पुनःस्थापना कहिल्यै नगर्ने र माथिल्लो भागमा बाँध निर्माण गर्ने धम्की दिएको छ । पाकिस्तानले यसलाई युद्धको संज्ञा दिएको छ ।
विशेषगरी पुस्तौंदेखि जाल सिलाइ र दिनभरिको माछा प्याकिङ गर्दै आएका महिलाहरू शहरतिर बसाइँ सरेपछि काम खोज्न सङ्घर्ष गर्नुपरेको फातिमा मजीदले बताइन् । उनका हजुरबुवाले परिवारलाई खारो चानबाट कराँचीको बाहिरी क्षेत्रमा स्थानान्तरण गराएका थिए ।
“हामीले केवल आफ्नो जमीन मात्र गुमाएका छैनौं, आफ्नो संस्कृति पनि गुमाएका छौं”–उनले भनिन् ।
