माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसईई) नेपाली शैक्षिक प्रणालीको एक महत्वपूर्ण मोड हो। कक्षा १० को अन्त्यमा लिइने यो परीक्षा केवल अंक प्राप्त गर्ने प्रक्रिया मात्र होइन, विद्यार्थीको शैक्षिक यात्रामा नयाँ चरण सुरु गराउने आधारशिला पनि हो। एसईईले विद्यार्थीको शैक्षिक क्षमता, अनुशासन, धैर्यता र लक्ष्यप्रतिको प्रतिबद्धतालाई मापन गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। त्यसैले यसलाई विद्यार्थी, अभिभावक, शिक्षक र राज्य सबैले गम्भीर रूपमा लिने गरेका छन्। एसईईको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि हेर्ने हो भने, यसले पहिल्यैदेखि नेपाली समाजमा ‘जीवनको पहिलो ठूलो परीक्षा’ को रूपमा मान्यता पाउँदै आएको छ। पहिले एसएलसी (School Leaving Certificate) नामले चिनिने यो परीक्षा पछि सुधार हुँदै एसईईका रूपमा रूपान्तरण गरियो। नाम परिवर्तनसँगै मूल्यांकन प्रणाली, पाठ्यक्रम र शिक्षण विधिमा पनि क्रमिक सुधारको प्रयास भएको देखिन्छ।
यद्यपि, व्यवहारिक रूपमा अझै पनि एसईईलाई अत्यधिक दबाब र डरको रूपमा लिने प्रवृत्ति कायम छ। विद्यार्थीको दृष्टिकोणबाट हेर्दा, एसईई जीवनको पहिलो ठूलो चुनौती हो। बाल्यकाल र किशोरावस्थाको संगममा उभिएका विद्यार्थीहरू मानसिक, शारीरिक र भावनात्मक रूपमा संवेदनशील अवस्थामा हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा एसईईको तयारीले उनीहरूमा तनाव, डर र आत्म–शङ्का उत्पन्न गराउने गरेको पाइन्छ। धेरै विद्यार्थीहरू ‘फेल भए जीवन सकिन्छ’ भन्ने गलत धारणाले ग्रसित हुन्छन्। वास्तवमा, एसईई जीवनको अन्त्य होइन, बरु नयाँ सम्भावनाको सुरुवात हो भन्ने बुझाइ विकास गरिनु अत्यावश्यक छ। अभिभावकको भूमिकालाई पनि एसईई सन्दर्भमा गम्भीर रूपमा हेर्नु आवश्यक छ। धेरै अभिभावकहरू आफ्ना छोराछोरीमाथि अत्यधिक अपेक्षा राख्छन्। छिमेकीको बच्चासँग तुलना गर्ने, उच्च अंक नआए निराशा व्यक्त गर्ने, कहिलेकाहीँ दबाब र डर देखाउने व्यवहारले विद्यार्थीको मनोबल कमजोर बनाउने गर्छ।
अभिभावकले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, प्रत्येक बच्चाको क्षमता, रुचि र गति फरक हुन्छ। एसईईमा राम्रो गर्न प्रेरणा आवश्यक छ, तर दबाब होइन। शिक्षकहरू एसईईको तयारीमा मार्गदर्शकको भूमिकामा हुन्छन्। राम्रो शिक्षकले पाठ्यक्रम मात्र पढाउँदैन, विद्यार्थीको आत्मविश्वास पनि निर्माण गर्छ। परीक्षा केन्द्रित शिक्षणका कारण कतिपय विद्यालयमा रटानमुखी पढाइ हाबी भएको देखिन्छ। यसले विद्यार्थीलाई अंक त दिलाउन सक्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा सिर्जनशीलता, आलोचनात्मक सोच र व्यवहारिक सीप विकासमा बाधा पुर्याउँछ। त्यसैले शिक्षकले परीक्षा र जीवनबीच सन्तुलन मिलाउँदै पढाउने वातावरण सिर्जना गर्नु आवश्यक छ। एसईईको तयारी प्रक्रिया आफैंमा अनुशासन सिक्ने अभ्यास हो। समय व्यवस्थापन, नियमित अध्ययन, पुनरावृत्ति, आत्म–मूल्यांकन जस्ता सीप विद्यार्थीले यसै क्रममा सिक्छन्। यदि विद्यार्थीले यो चरणलाई सकारात्मक रूपमा लिए भने, भविष्यका अन्य प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा र जीवनका चुनौती सामना गर्न सजिलो हुन्छ। तर यदि डर र तनावले हावी भयो भने, यसको नकारात्मक प्रभाव दीर्घकालसम्म रहन सक्छ।
राज्यको भूमिकालाई पनि नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन। एसईईलाई अझै पनि एकपटकको परीक्षाबाट विद्यार्थीको भविष्य निर्धारण गर्ने प्रणालीका रूपमा हेरिनु कमजोरी हो। निरन्तर मूल्यांकन प्रणाली, सीपमूलक शिक्षा, प्राविधिक तथा व्यावसायिक धारलाई समान महत्त्व दिने नीति आवश्यक छ। एसईईपछि विज्ञान, व्यवस्थापन, मानविकी मात्र होइन, प्राविधिक र सीपमूलक शिक्षालाई पनि सम्मानजनक विकल्पका रूपमा विकास गर्न सके मात्र विद्यार्थीको वास्तविक क्षमता उपयोग हुन सक्छ। एसईईपछि विद्यार्थीले रोज्ने विषय र धारले उसको भविष्यको दिशा तय गर्छ। धेरै विद्यार्थी र अभिभावकहरू अझै पनि ‘विज्ञान पढे मात्र सफल भइन्छ’ भन्ने सोचमा सीमित छन्। यसले रुचि र क्षमताभन्दा बाहिरी दबाबका आधारमा निर्णय गराउने जोखिम बढाउँछ। नतिजा स्वरूप, धेरै विद्यार्थी बीचमै निराश हुन्छन् वा पढाइ छोड्न बाध्य हुन्छन्। त्यसैले एसईईलाई आत्म–पहिचानको अवसरका रूपमा प्रयोग गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ। मानसिक स्वास्थ्यको सवाल एसईईसँग गहिरो रूपमा जोडिएको विषय हो। परीक्षा नजिकिँदै जाँदा विद्यार्थीमा अनिद्रा, चिन्ता, डर, आत्मविश्वासको कमी जस्ता समस्या देखिन सक्छन्। विद्यालय र अभिभावकले यस विषयलाई गम्भीर रूपमा लिनु आवश्यक छ।
परामर्श सेवा, प्रेरणामूलक कार्यक्रम, खुला संवादको वातावरण सिर्जना गर्न सके विद्यार्थीले परीक्षा सहज रूपमा सामना गर्न सक्छन्। प्रविधिको विकाससँगै एसईई तयारीका विधिहरू पनि बदलिँदै गएका छन्। अनलाइन कक्षा, डिजिटल नोट्स, नमुना प्रश्नपत्र, भिडियो ट्युटोरियल जस्ता साधनले विद्यार्थीलाई सहयोग पुर्याएका छन्। तर प्रविधिको सही उपयोग आवश्यक छ। अत्यधिक मोबाइल प्रयोग, सामाजिक सञ्जालको लतले पढाइमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ। त्यसैले प्रविधि साधन हो, साध्य होइन भन्ने बुझाइ आवश्यक छ। एसईईको नतिजालाई समाजले हेर्ने दृष्टिकोण पनि परिवर्तन हुनु जरुरी छ। असफलतालाई कलङ्क होइन, सिकाइको अवसरका रूपमा लिन सक्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। संसारका धेरै सफल व्यक्तिहरू प्रारम्भिक शैक्षिक यात्रामा असफल भएका उदाहरण प्रशस्त छन्। महत्त्वपूर्ण कुरा निरन्तर प्रयास, आत्मविश्वास र सही मार्गदर्शन हो। अन्ततः, एसईई विद्यार्थीको जीवनको एक महत्वपूर्ण चरण भए पनि यही नै सबैथोक होइन।
यसलाई डरको होइन, अवसरको रूपमा लिन सके मात्र यसको वास्तविक अर्थ स्थापित हुन्छ। विद्यार्थी, अभिभावक, शिक्षक र राज्य सबैले मिलेर सकारात्मक वातावरण सिर्जना गर्न सके एसईई केवल परीक्षा मात्र नभई सक्षम, आत्मनिर्भर र जिम्मेवार नागरिक निर्माणको आधार बन्न सक्छ। त्यसैले एसईईलाई अंकको दौडभन्दा माथि उठाएर जीवनका लागि आवश्यक सीप, सोच र आत्मविश्वास विकास गर्ने माध्यमका रूपमा बुझ्नु आजको आवश्यकता हो।
गीताञ्जली अधिकारी