सुरेश रानाभाट/परिचय
आँखामा गणितका जटिल सूत्रहरू र हृदयमा राष्ट्रको झण्डा बोकेर विश्व मञ्चमा सान बढाउने सपना देखिरहेको एउटा किशोर, आज आफ्नै देशको प्रशासनिक निर्णयको तगारोमा थुनिएको छ। पोखराको काखबाट उडाएको एउटा प्रतिभाको चङ्गाले विश्वकै प्रतिष्ठित अन्तर्राष्ट्रिय गणित ओलम्पियाड २०२६ को उचाइ छुनै लाग्दा, इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानको प्रवेश परीक्षाको मितिले त्यसको धागो काटिदिने सङ्केत गरेको छ। यो केवल पोखराका एरिज पोखरेलको व्यक्तिगत समस्या होइन, बरु यो नेपालको शिक्षा प्रणाली र राज्यले आफ्नो बौद्धिक पुँजीलाई हेर्ने दृष्टिकोणमाथिको गम्भीर प्रश्नचिह्न हो।
प्रतिभाको जग: एउटा असाधारण यात्रा
पोखरा ८ सिमलचौरको शैक्षिक वातावरणमा हुर्किएका एरिज पोखरेल कुनै संयोगले जन्मिएका प्रतिभा होइनन्। उनले बाल्यकालदेखि नै देखाएको कुशल बुद्धि र तार्किक क्षमताले उनलाई आज यो स्थानमा पुर्याएको हो। न्यु मोडल माध्यमिक विद्यालयबाट एसईईमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याएका एरिजले पोखरा महानगरपालिकाको छात्रवृत्ति परीक्षामा प्रथम स्थान हासिल गरेर आफ्नो प्रज्ञाको पहिलो सङ्केत दिएका थिए। सोही जगमा टेकेर एसओएस हर्मन माइनर विद्यालय, गण्डकीमा पूर्ण छात्रवृत्तिमा कक्षा १२ को अध्ययन पूरा गरेका उनी र उनका भाइ अनिजलाई आज पोखरेल ब्रदर्सका रूपमा शैक्षिक वृत्तले सम्मानपूर्वक चिन्ने गर्दछ।
एरिजको सफलताको फेहरिस्त निकै लामो छ। गण्डकी प्रदेशस्तरीय विज्ञान र गणित क्विजमा निरन्तर प्रथम र द्वितीय स्थान प्राप्त गर्नु, राष्ट्रिय भौतिकशास्त्र ओलम्पियाडको छनोटमा प्रथम हुनु र स्कुल म्याथ लिगमा देशभरमै सर्वोत्कृष्ट हुनुले उनको बौद्धिक उचाइलाई पुष्टि गर्दछ। कक्षा ९ मै अन्तर्राष्ट्रिय जुनियर विज्ञान ओलम्पियाडका लागि कोलम्बिया जाने अवसर पाएर पनि प्राविधिक कारणले वञ्चित भएका एरिजका लागि यसपटकको अन्तर्राष्ट्रिय गणित ओलम्पियाडमा आफ्नो क्षमता विश्वलाई देखाउने अन्तिम र स्वर्ण अवसर हो।
गणित ओलम्पियाड: बौद्धिक कुम्भ मेला
विश्वका करिब १२० देशका ७०० भन्दा बढी छानिएका प्रतिभाहरू सहभागी हुने अन्तर्राष्ट्रिय गणित ओलम्पियाड गणितीय क्षेत्रको ओलम्पिक नै हो। सन् २०१७ देखि नेपालले यसमा सहभागिता जनाउन थाले पनि यसपटक एरिजजस्ता प्रतिभाशाली विद्यार्थीहरूको छनोटले नेपालले पहिलो पटक अन्तर्राष्ट्रिय पदक ल्याउने आशा पलाएको छ। आगामी असार ७ गतेदेखि सुरु हुने सघन प्रशिक्षण र असार २६ देखि साउन ६ सम्म चीनमा हुने मुख्य प्रतियोगिता नेपालको प्राज्ञिक इज्जतसँग जोडिएको छ। गणितीय सङ्घ नेपालले एरिजसहित ६ जनाको टोलीलाई ठूलो भरोसाका साथ तयार पारेको छ।
नियतिको क्रूर खेल: जहाँ सपना र भविष्य बाझिए
विडम्बना! जुन समयमा एरिज चीनको मञ्चमा विश्वका उत्कृष्ट दिमागहरूसँग गणितका समस्या सुल्झाउँदै हुनुपर्ने हो, ठ्याक्कै त्यही समयमा नेपालमा इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानले आफ्नो प्रवेश परीक्षाको मिति तोकिदिएको छ। यसअघि साउन १५ देखि भदौ १५ सम्म हुने भनिएको प्रवेश परीक्षालाई अचानक असार २८ गतेदेखि सुरु गर्ने निर्णय गरेपछि एरिज र उनीजस्ता अन्य ६ जना विद्यार्थीहरू गम्भीर मानसिक दबाबमा परेका छन्।
यो एउटा यस्तो दोसाँध हो, जहाँ एउटा विद्यार्थीले कि त आफ्नो भविष्य इन्जिनियरिङ करियर रोज्नुपर्नेछ, कि त राष्ट्रको गौरव अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिनिधित्व। यदि उनले ओलम्पियाड रोजे भने उनको एक वर्षको शैक्षिक भविष्य अन्योलमा पर्नेछ, र यदि उनले परीक्षा रोजे भने नेपालले एउटा निश्चित सफलताको अवसर गुमाउनेछ। यो द्विविधा केवल एउटा परीक्षाको मितिसँग मात्र होइन, बरु एउटा प्रतिभाको गला रेट्ने प्रशासनिक संवेदनहीनतासँग जोडिएको छ।
समन्वयको अभाव र नीतिगत बाझोपना
उच्च शिक्षाका क्षेत्रमा कार्य गर्ने इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थान र विश्वविद्यालय अनुदान आयोग जस्ता निकायहरूबीच समन्वयको अभाव हुनु दुःखद छ। नेपाल सरकार र स्थानीय तहले एकातिर यस्ता प्रतिभालाई प्रोत्साहन गर्ने र आर्थिक सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाइरहँदा, अर्कोतिर राज्यकै अर्को अङ्गले बाधक बनेर उभिनु विरोधाभासपूर्ण छ। पोखरा महानगरका प्रमुख धनराज आचार्यले एरिजलाई शुभकामना र सहयोगको आश्वासन दिए पनि, जबसम्म परीक्षाको तालिकामा लचकता अपनाइँदैन, तबसम्म ती आश्वासनहरू बालुवामा खन्याइएको पानीजस्तै हुनेछन्।
इन्जिनियरिङ प्रवेश परीक्षा हजारौँ विद्यार्थीको भविष्यसँग जोडिएको कुरा सत्य हो, तर राष्ट्रको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रतिभाका लागि छुट्टै ‘ब्याकअप’ परीक्षा वा वैकल्पिक व्यवस्था गर्न नसकिने होइन। विश्वका विकसित देशहरूमा यस्ता राष्ट्रिय प्रतिभाका लागि विशेष सहुलियत र वैकल्पिक परीक्षाका प्रावधानहरू हुन्छन्। तर हाम्रो कर्मचारीतन्त्रको जडताले गर्दा प्रतिभाहरू विदेश पलायन हुन वा आफ्नो सपना त्याग्न बाध्य पारिन्छन्।
विश्लेषण र विवेचना: प्रतिभाको हत्या कि प्रोत्साहन?
प्रश्न उठ्छ के हामीले हाम्रा उत्कृष्ट मस्तिष्कहरूलाई केवल एउटा सर्टिफिकेट र जागिरको दौडमा मात्र सीमित राख्न चाहेका हौँ ? यदि एरिज पोखरेलले चीनमा पुगेर पदक जिते भने, त्यो केवल उनको व्यक्तिगत सफलता हुनेछैन। त्यसले विश्व मानचित्रमा नेपालको शैक्षिक गुणस्तर र नेपाली विद्यार्थीको तार्किक क्षमताको ढोल पिट्नेछ। यसले भोलिका पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोतको रूपमा काम गर्नेछ।
तर, यदि उनी आइओईको परीक्षाकै कारण ओलम्पियाड जान पाएनन् भने, त्यो एउटा प्रतिभाको हार मात्र हुनेछैन, त्यो समग्र राष्ट्रको हार हुनेछ। यसले सन्देश दिनेछ कि यो देशमा प्रतिभाको कदर हुँदैन, यहाँ केवल नियमका ढड्डा मात्र पल्टाइन्छ। एउटा किशोरले राष्ट्रको नाम राख्न जान पाऊँ भनेर बिन्ती गर्नुपर्ने अवस्था आफैँमा लज्जास्पद छ।
निकासको बाटो
एरिज पोखरेलको यो छटपटी नेपालको समग्र शिक्षा प्रणालीको ऐना हो। आइओई जस्तो गरिमामय संस्थाले आफ्नो क्यालेन्डर परिमार्जन गर्दा राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वका यस्ता कार्यक्रमहरूलाई नजरअन्दाज गर्नु हुँदैन। अहिलेको समाधान भनेको आइओईले प्रवेश परीक्षाको मितिलाई केही दिन पछि सार्नु वा ओलम्पियाडमा सहभागी हुने विद्यार्थीहरूका लागि फर्केपछि विशेष परीक्षाको व्यवस्था गर्नु नै हो।
यो एउटा अवसर हो, राज्यका लागि कि उसले आफ्ना प्रतिभालाई कसरी संरक्षण गर्छ ? एरिजको गणितीय यात्रामा लागेको यो ‘ब्रेक’ हटाउन शिक्षा मन्त्रालय, विश्वविद्यालय अनुदान आयोग र आइओई प्रशासन संवेदनशील बन्नु अपरिहार्य छ। अन्यथा, हामीले फेरि पनि एउटा प्रतिभाशाली नक्षत्रलाई आकाशमा चम्किनुअघि नै बादलले ढोकेको हेरिरहनुपर्नेछ। एरिजको प्रतिभालाई कदर गरौँ, उनलाई चीनमा नेपालको झण्डा फहराउने वातावरण बनाऔँ। किनकि, गणितका हिसाबहरू पछि पनि मिलाउन सकिन्छ, तर राष्ट्रको गौरव बढाउने यस्ता सुनौला अवसरहरू बारम्बार आउँदैनन्।