सुरेश रानाभाट/परिचय
पोखराको सुवास अब पशुपतिमा-अन्नपूर्णको छाया र फेवातालको सुसेलीमा हुर्किएका शब्दका पुजारी तीर्थ श्रेष्ठ अब बागमतीको किनार र पशुपतिनाथको गर्भगृह सम्हाल्ने गरी काठमाडौँ भित्रिएका छन्। संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री खडकराज पौडेल (गनेस) ले पोखराका प्रखर कवि तथा संस्कृतिकर्मी तीर्थ श्रेष्ठलाई पशुपति क्षेत्र विकास कोषको सदस्य सचिवमा मनोनित गरेसँगै एउटा नयाँ बहस र आशाको सञ्चार भएको छ। विन्ध्यवासिनी धार्मिक क्षेत्रको व्यवस्थापनमा सफल देखिएका तीर्थका लागि पशुपति क्षेत्रको कमाण्डर बन्नु केवल एउटा नियुक्ति मात्र होइन, बरु यो उनको प्रशासनिक चातुर्य र सांस्कृतिक निष्ठाको एउटा ठूलो परीक्षा पनि हो।
सडक कवितादेखि संगीत नाट्यसम्मको यात्रा-२०१६ साल कार्तिक १६ गते पोखराको सिंहनाथ टोलमा जन्मिएका तीर्थ श्रेष्ठको नाम नेपाली साहित्य र संस्कृतिको क्षेत्रमा एउटा स्थापित ब्राण्ड हो। वि.सं. २०३६ सालको ऐतिहासिक सडक कविता क्रान्तिले नेपाली साहित्यलाई दिएको एउटा सुन्दर उपहार हुन् तीर्थ। सडकका धुलोहरूमा कविता वाचन गर्दै हिँडेको त्यो युवा जोस आज परिपक्व संस्कृतिकर्मीका रूपमा देशकै सबैभन्दा संवेदनशील धार्मिक निकायको बागडोर सम्हाल्न आइपुगेको छ।
नेपाल सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञाप्रतिष्ठानको संस्थापक सदस्य सचिवका रूपमा काम गरिसकेका श्रेष्ठसँग प्रशासनिक अनुभवको लामो फेहरिस्त छ। उनले नेपाली लेखक संघको केन्द्रीय अध्यक्ष र पोखरेली युवा सांस्कृतिक परिवारको तीन पटकसम्म अध्यक्ष भएर पोखरालाई साहित्यिक राजधानी बनाउन मियोको भूमिका निर्वाह गरेका छन्। उनको यो प्रशासनिक अनुभव पशुपतिको भद्रगोल व्यवस्थापन सुधार्न सहयोगी सिद्ध हुने अपेक्षा गरिएको छ।
विन्ध्यवासिनी जस्तो व्यवस्थित धार्मिक क्षेत्र सम्हालेका तीर्थका लागि पशुपति जस्तो विशाल, संवेदनशील र बहुआयामिक धरोहरको बागडोर सम्हाल्नु एउटा ऐतिहासिक अग्निपरीक्षा हो।
विन्ध्यवासिनीको अनुभव र पशुपतिको चुनौती-तीर्थ श्रेष्ठले विन्ध्यवासिनी धार्मिक क्षेत्र विकास समितिमा लामो समय सचिव र वरिष्ठ उपाध्यक्षका रूपमा काम गरे। पोखराको विन्ध्यवासिनी मन्दिरलाई नेपालकै एउटा नमूना र व्यवस्थित धार्मिक पर्यटकीय स्थल बनाउन उनको ठूलो योगदान छ। तर, विन्ध्यवासिनी र पशुपतिमा आकाश जमिनको अन्तर छ। पशुपति क्षेत्र केवल मन्दिर मात्र होइन, यो विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत एउटा यस्तो केन्द्र हो जहाँ राजनीति, धर्म, संस्कृति र अर्थतन्त्रको जटिल तानाबाना छ।
पशुपतिमा आउने चुनौतीहरूमध्ये कोषका अन्य पदाधिकारीहरूसँगको समन्वय, कोषको पारदर्शी आर्थिक व्यवस्थापन र पुरातात्विक महत्वको संरक्षण प्रमुख हुन्। तीर्थले भनेका छन्, “म जहाँ बास बस्छु, त्यो मेरो घर हैन। धेरै टाढा जानु छ मलाई, रोकिनु मेरो जीवन हैन।” उनको यो जीवन दर्शनले पशुपतिमा पनि गतिशीलता खोज्ने निश्चित छ। यदि उनले आफूजस्तै अनुभवी कोषाध्यक्ष र सदस्यहरू पाए भने उनको कार्यकाल सफल हुने देखिन्छ।
उमेरको बहस र कानुनी नजिर-श्रेष्ठको नियुक्तिसँगै एउटा कानुनी प्रश्न पनि उब्जिएको छ। पर्यटन मन्त्रालयको मापदण्डअनुसार कार्यकारी पदका लागि ६५ वर्षको उमेर हद तोकिएको छ, जबकि तीर्थ ६५ वर्ष नाघिसकेका छन्। तर, मन्त्रालयका अधिकारीहरू भने नयाँ विधायन ऐन २०८१ को प्रावधान र यसअघि ६७ वर्षीय प्रकाशमणि शर्मा भुसालको नियुक्तिलाई नजिर मानेर उनी सुरक्षित रहेको दाबी गर्छन्। उमेर केवल एउटा संख्या मात्र हो, उनको अनुभव र जोसले यो कानुनी अल्झनलाई कामको नतिजाले छायामा पार्न सक्छ।
तीर्थ केवल शब्दका शिल्पी मात्र होइनन्, उनी प्रशासनिक चातुर्यता र सामाजिक सन्तुलन मिलाउन पोख्त एउटा यस्तो मियो हुन्, जसले भत्केका संयन्त्रहरूलाई जोड्ने सामर्थ्य राख्छन्।
शब्दको शक्ति आमादेखि कुरुक्षेत्रसम्म– तीर्थ श्रेष्ठ जति कुशल प्रशासक हुन्, त्यति नै कोमल हृदयका कवि हुन्। उनको आमा कविता नेपाली काव्य जगतको एउटा अमर रचना हो, जसलाई नेपथ्यका अमृत गुरुङले गाएर झनै चर्चित बनाएका छन्। “आमा हुन साह्रै असजिलो छ, पहाडजस्तो उचाइमा पुगेर मैदान भैदिनु पर्ने…” यी पंक्तिहरूले जस्तै अब तीर्थले पशुपतिमा पहाडजस्तो अडिग र मैदानजस्तो विशाल हृदय राखेर सेवा गर्नुपर्नेछ।
उनका तीर्थ श्रेष्ठका कविताहरू, जिन्दगीको कुरुक्षेत्रबाट, महाभारतका गीतहरू जस्ता कृतिहरूले उनलाई वैचारिक रूपमा निकै उचाइमा पुर्याएका छन्। वि.सं. २०५६ को मोती पुरस्कार, राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार र प्रबल जनसेवा श्री जस्ता पदकहरूले उनको साहित्यिक उचाईलाई पुष्टि गर्छन्। अब पशुपति क्षेत्र विकास कोष उनको नयाँ कुरुक्षेत्र बनेको छ, जहाँ उनले सांस्कृतिक विकृतिविरुद्ध शब्दले होइन, कर्मले लड्नुपर्नेछ।
राजनीतिक निष्ठा र निष्पक्षताको कसी-तीर्थ श्रेष्ठको राजनीतिक आस्था नेपाली कांग्रेससँग जोडिएको छ। २०४३ सालमा पोखराको उपप्रधानपञ्च निर्वाचित भएर पनि उनले राजनीतिक निष्ठाका लागि पदको अवज्ञा गरेको इतिहास छ। राजनीतिक नियुक्ति पाए पनि तीर्थले आफूलाई सधैँ साझा व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएका छन्। पशुपतिनाथको सेवामा उनले कुनै दलको होइन, देशको र धर्मको प्रतिनिधि बनेर काम गर्नुपर्ने चुनौती छ। उनी भन्छन् “प्रेमचाहिँ गर्ने कुरा हो, भन्ने कुरा हैन।” पशुपतिप्रतिको उनको यो प्रेम अब काममा देखिनु पर्छ।
जहाँ राजनीति र धर्मको संगम हुन्छ, त्यहाँ कविको कोमल हृदय र प्रशासकको कठोर निर्णयबीचको सन्तुलन नै तीर्थ श्रेष्ठको सफलताको मुख्य कडी हुनेछ।
कविको अग्निपरीक्षा-पोखराका दौँतरी सरुभक्त र तीर्थ श्रेष्ठलाई पोखरेली साहित्यको पर्यायवाची मानिन्छ। सरुभक्त प्रज्ञा प्रतिष्ठानको कुलपति बन्दा जति गर्व पोखराले गरेको थियो, तीर्थ पशुपतिको सदस्य सचिव बन्दा पनि उत्तिकै खुसी छ। तर, यो पद जति मर्यादित छ, त्यति नै काँडाघारी पनि हो।विगतका कतिपय सदस्य सचिवहरू विवादमा तानिएको इतिहास साक्षी छ। तीर्थले आफ्नो ६ दशक लामो बेदाग छवि जोगाउँदै पशुपतिनाथको सम्पत्ति र सांस्कृतिक गरिमालाई कसरी उचाइमा पुर्याउँछन्, त्यो हेर्न बाँकी छ। “हिउँमा लेखिएका नामहरू” जस्तो क्षणभंगुर होइन, पशुपतिका शिलालेख जस्तो अटल छाप छोड्ने अवसर अब तीर्थ श्रेष्ठको हातमा छ। कविको कोमलता र प्रशासकको दृढताको मिश्रणले नै पशुपति क्षेत्रमा नयाँ उज्यालो छाउनेछ।
