सम्पादकीय
सुरेश रानाभाट/प्रधान सम्पादक
शारदीय घामको न्यानोपन, खुलेको कञ्चन नीलो आकाश र मन्दमन्द बगिरहेको शीतल सिर्सिरे बतासले घरआँगनमा दसैँको आगमन भइसकेको सङ्केत गर्दछ। वर्षात्को हिलोमैलो पखालिएर खोलानालाहरू सङ्लिएका छन्, खेतखलिहानमा धानका बालाहरू झुलिरहेका छन् र बालबालिकाहरू चङ्गा उडाउन तथा लिङ्गेपिङमा चचहुई गर्न थालिसकेका छन्। धार्मिक सीमाभन्दा धेरै माथि उठेर हिमाली, पहाडी र तराई-मधेसका समस्त नेपालीलाई एउटै सांस्कृतिक धागोमा उन्ने दसैँ केवल पर्व मात्र होइन; यो त पारिवारिक मिलन, भाइचारा, सामाजिक सद्भाव र आत्मीयताको महान् उत्सव हो। तर, यस वर्षको दसैँको रौनकसँगै हाम्रो सामुन्ने शोक, वेदना र विपत्तिका कारुणिक तस्बिरहरू पनि लामबद्ध छन्। भर्खरै भोटेकोशी, बुढीगण्डकी लगायतका नदीहरूमा आएको विनाशकारी बाढी, रसुवा, नुवाकोट, गोरखा जस्ता क्षेत्रमा पहिरोले निम्त्याएको हिमाली सुनामी र प्राकृतिक विपत्का कारण सयौँ नागरिकले ज्यान गुमाएका छन् भने हजारौँ विस्थापित भएका छन्। एकातिर प्रियजन गुमाएका परिवारहरूको आँसु अझै ओभानो भएको छैन भने अर्कोतिर कालोबजारी, महङ्गी र अस्वाभाविक मूल्यवृद्धिको मारमा सर्वसाधारण पिसिएका छन्। यस्तो विषम परिस्थितिमा आएको यसपालिको दसैँलाई भड्किलो उत्सवभन्दा पनि सादगी, आत्मीयता र मानवीय संवेदनाको पर्व केन्द्रीकृत भई मनाउनु सम्पूर्ण समाजको साझा दायित्व बनेको छ।
दसैँ केवल टीका, जमरा र मासु-भातमै सीमित पर्व होइन; यो त अरूको दुःखमा मलम लगाउने, आपसी भाइचारा गाँस्ने र विपत्का माझ पनि जीवन जिउने आशाको उज्यालो छर्ने साझा अवसर हो।
विपत्को पीडा र चाडको वास्तविक मर्म
चाडपर्वको वास्तविक अर्थ आफ्ना खुसीहरूमा मात्र रमाउनु होइन, दुःखमा परेकाहरूप्रति सहानुभूति प्रकट गर्नु र सम्भव भएसम्म सहयोगको हात बढाउनु पनि हो। बडादसैँका अवसरमा शुभकामना सन्देश जारी गर्दै प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले “आर्थिक कारणले दसैँजस्तो महान् पर्व कसैका लागि बोझ बन्नु हुँदैन” भन्ने महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ति दिएका छन्। प्रधानमन्त्रीको यो भनाइले आजको नेपाली समाजको कठोर आर्थिक यथार्थलाई स्पर्श गरेको छ। एकातिर विपद्मा घरआँगन उजाडिएका नागरिकहरू अस्थायी टहरामा बसोबास गर्न बाध्य छन् भने अर्कोतिर रोजगारीका लागि परदेशिएका लाखौँ युवाहरू चाडपर्वमा घर फर्कन नपाई रित्तो निधार र उदास मन लिएर बस्न विवश छन्।
यस्तो अवस्थामा दसैँलाई आर्थिक प्रतिस्पर्धा, अनावश्यक भड्किलोपन र प्रदर्शनको थलो बनाइयो भने यसले निम्न तथा मध्यमवर्गीय परिवारका लागि पर्वलाई उल्लास होइन, गम्भीर बोझ बनाउनेछ। कसैका घरमा दीप प्रज्वलित भइरहँदा प्रियजन र बासस्थान गुमाएका छिमेकीको घरमा सन्नाटा छ भने त्यो उत्सव पूर्ण हुन सक्दैन। त्यसैले, यस वर्षको दसैँमा गरिने फजुल खर्च र तडकभडकको केही अंश मात्र भए पनि विपत्मा परेका दाजुभाइ-दिदीबहिनीहरूको पुनर्स्थापना र सहयोगमा लगाउन सकियो भने मात्रै पर्वको सांस्कृतिक र मानवीय औचित्य स्थापित हुनेछ।
आर्थिक हैसियतभन्दा बाहिर गएर गरिने तडकभडक र देखासिकीले पर्वको मर्मलाई नष्ट गर्छ; चाडपर्वहरू कसैका लागि पनि आर्थिक बोझ र सास्तीको कारण बन्नु हुँदैन।
बजारको अराजकता: महङ्गी, बिचौलिया र राज्यको दायित्व
सांस्कृतिक पाटोका अतिरिक्त दसैँ नेपाली अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउने सबैभन्दा ठूलो आर्थिक पर्व पनि हो। बजारमा नयाँ कपडा, खाद्यवस्तु, पशुपन्छी र सवारीसाधनको किनमेल तीव्र हुन्छ, जसले अर्थतन्त्रका धमनीहरूमा नयाँ रक्तसञ्चार गराउँछ। तर, यही चाडपर्वको मौका छोपेर बजारमा मौलाउने कालोबजारी, अस्वाभाविक मूल्यवृद्धि र कृत्रिम अभावले भने उपभोक्ताको ढाड भाँचिदिएको छ। आज तरकारीदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुको मूल्य अकासिएको छ, जसका मुख्य कारण किसान र उपभोक्ताबीच रहेका तहतहका बिचौलियाहरू हुन्।
राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको प्रतिवेदनले पनि देखाएझैँ, नेपालमा कृषि उपज किसानबाट उपभोक्तासम्म पुग्दा सात तहसम्मका बिचौलियाबाट गुज्रिनुपर्छ, जसले गर्दा किसानले पाउने मूल्यभन्दा उपभोक्ताले तिर्ने मूल्य सात गुणासम्म बढी हुने गरेको छ। एकातिर उत्पादक किसानले लागत मूल्य पनि नपाएर पेसाबाट पलायन हुनुपर्ने र अर्कोतिर उपभोक्ताले बिचौलियाका कारण चर्को मूल्य तिर्नुपर्ने यो दोहोरो मारको अन्त्यका लागि सरकारले अनुगमनलाई केवल कर्मकाण्डी होइन, नतिजामुखी बनाउनै पर्छ। यसका साथै, चाडपर्वको मुखैमा खाना पकाउने ग्यासको अभाव हुनु, सार्वजनिक यातायातमा सरकारले तोकेको भाडादरभन्दा बढी असुल गरी यात्रुहरू ठगिनु जस्ता समस्याले राज्यको उपस्थितिमाथि नै प्रश्न उठाएको छ। सरकारले केवल शुभकामना सन्देश दिएर पुग्दैन, बजारमा नागरिकलाई ठगिनबाट जोगाउन, आपूर्ति व्यवस्था सहज बनाउन र यातायातमा हुने ठगी रोक्न आफ्नो संयन्त्र कडाइका साथ परिचालन गर्नै पर्छ।
किसानले उत्पादनको उचित मूल्य नपाउने र उपभोक्ताले सात गुणा महँगो तिर्नुपर्ने बिचौलियाको जालो भत्काउनु र चाडपर्वमा हुने कृत्रिम अभाव र ठगी नियन्त्रण गर्नु राज्यको प्राथमिक दायित्व हो।
संस्कृति, संस्कार र विकृतिहीन उत्सव
संस्कृति शब्दको मूल मर्म नै ‘सम्’ र ‘कृति’ अर्थात् राम्रो, परिष्कृत र सुसंस्कृत कर्मसँग जोडिएको छ। यसको मुख्य उद्देश्य मानिसलाई असल मार्गमा हिँडाउनु, अग्रजप्रतिको श्रद्धा जगाउनु र अनुजहरूमा सकारात्मक प्रेरणा भर्नु हो। दसैँले परिवारका सदस्य, छरछिमेक र समुदायलाई एकै ठाउँमा ल्याएर मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने अनि सानालाई माया र संस्कार सिकाउने उदात्त परम्परालाई बोकेको छ। वर्षभरिको व्यस्तता र मनमुटावलाई बिर्सेर आपसमा आत्मीय मनका कुरा सुन्ने र मीठो-मसिनो खाएर खुसी साट्ने यो अवसरलाई जीवन्त राख्नु हाम्रो सांस्कृतिक उत्तरदायित्व हो।
तर, परम्पराका नाममा समाजमा हुर्काइएका विभेद, अन्धविश्वास, जुवातास खेल्ने, मादक पदार्थ सेवन गरी झैझगडा गर्ने, आर्थिक हैसियतभन्दा बाहिर गएर ऋण काढी खर्च गर्ने तथा पशुपन्छीप्रति अनावश्यक क्रूरता देखाउने जस्ता विकृतिहरूलाई निरन्तरता दिनु संस्कृतिको संरक्षण होइन। जात, वर्ग वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा मानिसलाई सानो-ठूलो ठान्ने व्यवहार कुनै पनि सभ्यताको सूचक हुन सक्दैन। हाम्रा असल परम्पराहरूलाई पुस्तान्तरण गर्दै नराम्रा र कुसंस्कृत अभ्यासहरूलाई त्याग्दै जानु नै संस्कृतिप्रतिको सच्चा सम्मान हो। बालबालिकाहरूलाई चाडपर्वको नाममा भौतिक तडकभडक होइन, आफन्त र छरछिमेकीलाई सम्मान गर्ने, सादगी अपनाउने र मानवीय संवेदना बुझ्ने संस्कार सिकाउनु आजको मुख्य आवश्यकता हो।
संस्कृतिको आवरणमा हुर्किने जुवातास, अस्वाभाविक तडकभडक र विकृतिहरूलाई पन्छाएर बालबच्चालाई असल संस्कार सिकाउनु र अग्रजको आशीर्वाद शिरोधार्य गर्नु नै दसैँको साँचो सन्देश हो।
यस वर्षको बडादसैँ हाम्रा लागि केवल औपचारिकता र उत्सव मनाउने पर्व मात्र होइन, यो त राष्ट्रिय विपत्को घडीमा सम्पूर्ण नेपालीहरू एकताबद्ध भई एक-अर्काको घाउमा मलम लगाउने र सामाजिक सद्भावलाई पुनर्जीवित बनाउने एउटा महान् सङ्कल्प पनि हो। सरकारका तर्फबाट शुभकामना सन्देशहरू जारी भइरहँदा ती शब्दहरू केवल वक्तव्यमा सीमित नभई विपद् पीडितहरूको द्रुत पुनर्स्थापना, बजार नियन्त्रण र सुशासनका रूपमा व्यवहारमा अनुभूत हुन आवश्यक छ।
हामी नागरिकहरूले पनि आफ्नो खुसीभित्र अरूको दुःखलाई नबिर्सिई, तडकभडक र देखासिकीलाई पन्छाएर सादगी र आत्मीयताका साथ दसैँ मनाउनुपर्छ। आफ्ना बालबच्चाहरूलाई अरूप्रति करुणा देखाउने, अग्रजहरूको आदर गर्ने र मौलिक संस्कृतिको मर्म बुझ्ने संस्कार सिकाऔँ। परदेशमा रहेका वा विपत्मा परेका आत्मीय जनहरूप्रति आत्मीयता र अनुभूति प्रकट गर्दै, रिसराग र द्वन्द्वलाई त्यागेर प्रेम, शान्ति र सद्भावको दियो बालौँ। यसैमा दसैँ पर्वको वास्तविक सार्थकता र सौन्दर्य निहित छ। सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी तथा दाजुभाइहरूमा विजयादशमी तथा बडादसैँको हार्दिक मङ्गलमय शुभकामना !