शोभा गौतम :
हामी नारीलाई शक्ति भन्छौँ। दुर्गालाई शक्ति, सरस्वतीलाई ज्ञान, लक्ष्मीलाई समृद्धि र सीतालाई आदर्शको प्रतीक मान्छौँ। नारी सम्मानका कुरा गर्छौँ, नारी दिवस मनाउँछौँ र नारी सशक्तीकरणका नाराहरू लगाउँछौँ। तर एउटा प्रश्न अझै हाम्रो समाजको अगाडि उभिएको छ—हामीलाई साँच्चिकै शक्तिशाली नारी मन पर्छ कि हामीलाई केवल मौन, सहनशील र हाम्रो अपेक्षाअनुसार चल्ने नारी मन पर्छ?
किनकि जब एउटी महिला आफ्नै खुट्टामा उभिन्छिन्, आफ्नो विचार राख्छिन्, निर्णय गर्छिन् र नेतृत्वको दाबी गर्छिन्, त्यही समाजका केही मानिसको दृष्टिकोण अचानक बदलिन्छ। ऊ बोल्छे भने “धेरै बोल्ने”, दृढ हुन्छे भने “घमण्डी”, महत्वाकांक्षी हुन्छे भने “अति अगाडि बढ्न खोज्ने” र सफल हुन्छे भने “कसको आडमा?” भन्ने प्रश्न उठाइन्छ। तर अब समय बदलिनुपर्छ।
महिलाको आवाज समस्या होइन। महिलाको आवाज सुन्न नसक्ने मानसिकता समस्या हो। पुस्तौँदेखि हाम्रो समाजले महिलालाई सहनशील हुन सिकायो। धेरै प्रश्न नगर्न, ठूलाको अगाडि प्रतिवाद नगर्न, परिवारका लागि आफ्ना सपना त्याग्न र सबैलाई खुसी राख्न सिकायो। मौन बसेकी महिलालाई “संस्कारी” भनियो। तर जब त्यही महिला एकदिन आफ्नो जीवनबारे आफैँ निर्णय गर्न थाल्छिन्, तब उनको आवाज असहज बन्न पुग्छ।त्यहीँबाट उनको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ।
“अरूले के भन्लान्?” बाट “म के गर्न सक्छु?” सम्मको यात्रा नै आत्मनिर्भरताको यात्रा हो। पितृसत्ता सधैँ कठोर शब्द वा ठूलो आवाजमा आउँदैन। कहिलेकाहीँ यो निकै सभ्य देखिने वाक्यमा लुकेको हुन्छ—“महिलाले यति धेरै अगाडि बढ्नु हुँदैन”, “घर पनि सम्हाल्नुपर्छ”, “यस्तो जिम्मेवारी महिलाका लागि गाह्रो हुन्छ”, “नेतृत्व पुरुषले गर्दा राम्रो”। यस्ता वाक्य सामान्यजस्ता लागे पनि यिनले महिलाका लागि अदृश्य सीमाहरू बनाइरहेका हुन्छन्। अझ दुःखद कुरा त के हो भने, कहिलेकाहीँ महिलाले नै महिलामाथि त्यही सीमाहरू लागू गर्न थाल्छिन्। एउटीलाई अर्कीसँग तुलना गरिन्छ—को राम्रो बुहारी, को बढी सहनशील, को बढी आज्ञाकारी, को बढी सुन्दर, को बढी संस्कारी।
तर अब महिलाले महिलासँग प्रतिस्पर्धा गर्ने होइन, एकअर्काको सम्भावनाको ढोका खोल्ने समय आएको छ।एउटी महिला अगाडि बढ्दा अर्को महिलाको ठाउँ खोसिँदैन। बरु उनको पाइला अर्को पुस्ताका लागि बाटो बन्छ।एउटी नारीको सफलता अर्को नारीको हार होइन; त्यो हजारौँ नारीका लागि आशाको सुरुवात हो। महिला नेतृत्वमा आउँदा उनले प्रायः दोहोरो परीक्षा दिनुपर्छ। पुरुषको मूल्याङ्कन उसको योजना, अनुभव र कामबाट गरिन्छ। तर महिलाको मूल्याङ्कन धेरैपटक उसको पहिरन, बोली, स्वभाव, पारिवारिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत जीवनसम्म पुग्छ।
पुरुष दृढ भएर बोल्दा “नेतृत्व क्षमता” देखिन्छ। महिला त्यही दृढताका साथ बोल्दा “अहंकार” देखिन्छ। पुरुष महत्वाकांक्षी हुँदा “लक्ष्यप्रति समर्पित” भनिन्छ। महिला महत्वाकांक्षी हुँदा “धेरै अगाडि बढ्न खोजेकी” भनिन्छ।
यो महिलाको कमजोरी होइन।यो हाम्रो दोहोरो मापदण्ड हो। नेतृत्व कुनै पुरुषको जन्मसिद्ध अधिकार होइन। नेतृत्व लिङ्गले होइन, क्षमता, दृष्टिकोण, अनुभव, इमानदारी र जवाफदेहिताले निर्धारण गर्नुपर्छ। महिलालाई नेतृत्वमा आउन दिँदा पुरुषको स्थान खोसिँदैन। बरु समाजको नेतृत्व अझ समावेशी, सन्तुलित र समृद्ध हुन्छ। हामीले महिलालाई देवी बनायौँ। तर अब उनलाई मानिसका रूपमा बराबर उभ्याउनुपर्छ।
देवीलाई पूजा गरिन्छ, तर नागरिकलाई अधिकार दिइन्छ। नारीलाई सधैँ त्यागको प्रतिमूर्ति, सहनशीलताको उदाहरण र आदर्श पात्र बनाइरहनु पनि एउटा बन्धन हो। नारी पनि थाक्न सक्छिन्, रिसाउन सक्छिन्, गल्ती गर्न सक्छिन्, असफल हुन सक्छिन्, महत्वाकांक्षा राख्न सक्छिन् र फेरि उठ्न सक्छिन्।
उनलाई पूर्ण हुनुपर्ने दबाब होइन, आफ्नो जीवन आफ्नै तरिकाले बाँच्ने अधिकार चाहिएको हो।अब महिलाले प्रत्येक कदम चाल्दा अनुमति मागिरहनुपर्ने समय सकिनुपर्छ। “म गर्न सक्छु?” बाट “म गर्छु।” “समाजले के भन्ला?” बाट “मेरो कामले के देखाउँछ?”“मलाई अवसर दिइन्छ कि दिइँदैन?” बाट“म अवसर सिर्जना गर्छु।”यही सोचले परिवर्तन जन्माउँछ।तर यो परिवर्तन महिलाले मात्र ल्याउने होइन। पुरुष पनि यस यात्राका महत्वपूर्ण सहयात्री हुन्। एउटा बुबाले छोरीलाई निर्णय गर्न सिकाउँदा परिवर्तन हुन्छ। श्रीमान्ले श्रीमतीको सफलतामा असुरक्षा होइन, गर्व महसुस गर्दा परिवर्तन हुन्छ। एउटा संस्थाले महिलालाई अवसर दिँदा परिवर्तन हुन्छ। एउटा समाजले महिलाको चरित्र होइन, क्षमता र कामको मूल्याङ्कन गर्दा परिवर्तन हुन्छ।
हामीले आफ्नै घरबाट प्रश्न सुरु गर्नुपर्छ।छोरीले प्रश्न गर्दा हामी उनलाई चुप लगाउँछौँ कि उनको विचार सुन्छौँ?श्रीमती सफल हुँदा हामी गर्व गर्छौँ कि असुरक्षित महसुस गर्छौँ?महिला सहकर्मी अगाडि बढ्दा उनको सफलतामा शंका गर्छौँ कि प्रेरणा लिन्छौँ? यी साना प्रश्न होइनन्। यिनै प्रश्नका उत्तरले हाम्रो समाजको भविष्य निर्धारण गर्छ। महिलालाई अगाडि बढ्न दिनु कुनै दया होइन। समान अवसर दिनु कुनै उपकार होइन। नेतृत्वको अवसर दिनु कुनै विशेष सुविधा होइन। यो अधिकार हो। र महिलाले पनि आफूलाई कमजोर ठान्न छोड्नुपर्छ। हरेक आलोचनाको जवाफ शब्दले दिनुपर्छ भन्ने छैन। कहिलेकाहीँ सबैभन्दा शक्तिशाली उत्तर परिणाम हो। तपाईंको काम बोलोस्। तपाईंको क्षमता बोलोस्।तपाईंको इमानदारी बोलोस्। तपाईंको नेतृत्व बोलोस्। किनकि महिलालाई रोक्ने सबैभन्दा ठूलो पर्खाल बाहिर होइन, धेरैपटक हाम्रो आफ्नै मनभित्र बनेको हुन्छ—डरको, अस्वीकारको र “समाजले के भन्ला?” भन्ने सोचको।
त्यो पर्खाल भत्काउने समय आएको छ। अब नारीलाई मौन बस्न सिकाउने होइन, आफ्नो आवाजमा विश्वास गर्न सिकाउने समय हो। अब नारीलाई पछाडि उभ्याउने होइन, निर्णयको टेबलमा बसाउने समय हो। अब नारीलाई देवी बनाएर टाढा राख्ने होइन, समान नागरिकका रूपमा साथमा उभ्याउने समय हो। र यदि एउटी महिला नेतृत्वमा आउँदा कसैलाई असहज हुन्छ भने एकपटक उनलाई होइन, आफ्नै सोचलाई हेर्नुपर्छ। सायद समस्या उनको आवाजमा छैन।सायद समस्या हाम्रो पुरानो मौनतामा छ।सायद समस्या उनको आत्मविश्वासमा छैन।सायद समस्या महिलाका लागि बनाइएको हाम्रो अदृश्य सीमामा छ। त्यसैले परिवर्तन गर्नुपर्ने व्यक्ति उनी होइनन्—परिवर्तन गर्नुपर्ने सोच हाम्रो हो।
एउटी महिला नेतृत्वमा पुग्दा उनको यात्रा त्यहीँ समाप्त हुँदैन। उनको एउटा पाइला पछाडि आउने हजारौँ छोरीहरूको सम्भावनाको बाटो बन्न सक्छ। उनले जितेको एउटा अवसर अर्को महिलाका लागि प्रेरणा बन्न सक्छ। उनले तोडेको एउटा सीमा अर्को पुस्ताका लागि सामान्य बन्न सक्छ।
त्यसैले अब एउटी नारी अघि बढ्दा उनलाई तान्ने हात होइन, साथ दिने हात बनाऔँ। उनको बाटोमा शंका होइन, अवसर राखौँ। उनको आवाजमा रोकावट होइन, संवाद खोजौँ।उनको सफलतामा ईर्ष्या होइन, प्रेरणा खोजौँ। किनकि नारी नेतृत्व कुनै अपवाद होइन। यो समाजको स्वाभाविक आवश्यकता हो। अन्ततः सभ्य समाजको पहिचान केवल उसका मन्दिरमा राखिएका देवीका मूर्तिले गर्दैनन्। त्यो समाजले जीवित नारीलाई कति स्वतन्त्र रूपमा बोल्न, निर्णय गर्न र नेतृत्व गर्न दिन्छ भन्ने कुराले पनि गर्छ।हामीले देवीको पूजा गर्ने हातलाई अब जीवित नारीको नेतृत्व स्वीकार गर्न पनि सिकाउनुपर्छ। मौनताबाट नेतृत्वसम्मको यो यात्रा केवल महिलाको यात्रा होइन। यो हाम्रो सोच बदल्ने यात्रा हो।
यो हाम्रो परिवार बदल्ने यात्रा हो।
यो हाम्रो संस्था बदल्ने यात्रा हो।र अन्ततः—यो हाम्रो समाजलाई अझ न्यायपूर्ण, समान र शक्तिशाली बनाउने यात्रा हो।अब मौनता होइन—आवाज।अब अनुमति होइन—अधिकार। अब पछाडि होइन—निर्णयको टेबल। अब प्रतीक्षा होइन—नेतृत्व। किनकि नारी अघि बढ्नु भनेको केवल एउटी महिला अघि बढ्नु होइन—समाजको आधा सम्भावना अघि बढ्नु हो।