सुरेश रानाभाट/परिचय
असारको सुरुवाती दिनहरू एरिज र अन्य ५ जना प्रतिस्पर्धीका लागि निकै कष्टकर थिए। अन्तर्राष्ट्रिय गणित ओलम्पियाडको समय र आईओई प्रवेश परीक्षाको मिति एकापसमा जुध्दा एउटा नक्षत्र अस्ताउने हो कि भन्ने चिन्ता सर्वत्र थियो। अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च कि प्रवेश परीक्षा भन्ने त्यो अन्योलपूर्ण अवस्थाबारे जनस्तर र सञ्चारमाध्यमबाट भएको खबरदारीले काम गऱ्यो।
इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानले विद्यार्थीहरूको यो मर्कालाई बुझ्दै आफ्नो विद्यापरिषद्को निर्णयअनुसार परीक्षाको तालिका संशोधन गऱ्यो। साउन ११ गतेदेखि मात्र प्रवेश परीक्षा सुरु हुने गरी नयाँ कार्यतालिका सार्वजनिक भएपछि एरिजको बाटोमा रहेको सबैभन्दा ठूलो तगारो हट्यो। यो केवल एक परीक्षा सर्नु मात्र थिएन, बरु नेपालमा प्रतिभालाई राज्यले सम्मान गर्न थालेको एउटा बलियो प्रमाण पनि थियो।
सपनाहरू जब अडिग हुन्छन्, तब नियतिले पनि बाटो छाडिदिनुपर्छ। केही दिन अघिसम्म पोखराका प्रतिभाशाली विद्यार्थी एरिज पोखरेल एउटा गम्भीर दोसाँधमा थिए एकातिर राष्ट्रको झण्डा बोकेर विश्व मञ्चमा प्रतिस्पर्धा गर्ने अवसर थियो भने अर्कोतिर आफ्नै भविष्यको प्रवेश परीक्षा। तर, अन्ततः प्रतिभाको जित भएको छ। इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानले प्रवेश परीक्षाको तालिका परिमार्जन गरेसँगै एरिजसहितको नेपाली टोली आफ्नो गणितीय प्रज्ञा प्रदर्शन गर्न चीनको साङ्घाईतर्फ प्रस्थान गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा राष्ट्रको शिर उच्च बनाउनु केवल एउटा अवसर मात्र होइन, यो एउटा कठोर साधना र राष्ट्रिय गौरवको विषय पनि हो। चीनको साङ्घाईमा आयोजना हुन गइरहेको ६७ औँ अन्तर्राष्ट्रिय गणित ओलम्पियाड २०२६ मा भाग लिनका लागि पोखराका प्रखर प्रतिभा एरिज पोखरेलसहितको नेपाली टोलीको प्रस्थानले नेपाली शैक्षिक वृत्तमा एउटा नयाँ तरङ्ग पैदा गरेको छ। यो यात्रा केवल एउटा प्रतियोगिताको सहभागिता मात्र नभई, नेपाली विद्यार्थीको तार्किक क्षमता र राज्यको नीतिगत संवेदनशीलताको एउटा कसी पनि बनेको छ।
पृष्ठभूमि र सङ्घर्षको मीमांसा: केही हप्ता अघिसम्म यो सुखद यात्रा संशयको घेरामा थियो। एकातिर विश्वकै प्रतिष्ठित गणितीय महाकुम्भमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने सुनौलो अवसर थियो भने अर्कोतिर विद्यार्थीको शैक्षिक भविष्यको मेरुदण्ड मानिने त्रिभुवन विश्वविद्यालय, इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानको प्रवेश परीक्षा। प्रवेश परीक्षाको मिति र ओलम्पियाडको मिति जुध्न पुग्दा एरिज पोखरेल लगायतका प्रतिभाशाली विद्यार्थीहरू एउटा अकल्पनीय मानसिक भुमरीमा फसेका थिए। यो अवस्थाले हाम्रो देशको परीक्षा प्रणाली र राष्ट्रिय स्तरका प्रतिभाहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोणमाथि एउटा गम्भीर विश्लेषणात्मक प्रश्न खडा गरेको थियो।
तर, सञ्चारमाध्यम र नागरिक स्तरबाट भएको व्यापक पैरवी तथा प्राज्ञिक शुभेच्छुकहरूको बौद्धिक दबाबका कारण राज्यले आफ्नो कठोर नीतिमा लचकता अपनाउन बाध्य भयो। इन्जिनियरिङ अध्ययन संस्थानको प्रवेश परीक्षा बोर्डले प्राविधिक कारण देखाउँदै परीक्षाको तालिका साउन ११ गतेसम्मका लागि सारेपछि मात्र एरिजको सपनाले पखेटा हाल्ने निश्चित भएको हो। यो घटनाले के प्रमाणित गर्दछ भने, यदि नीतिगत तहमा इच्छाशक्ति हुने हो भने प्रतिभाको संरक्षणका लागि प्रशासनिक जडतालाई पनि पगाल्न सकिन्छ।
एरिज पोखरेल एक बहुआयामिक व्यक्तित्वको विवेचना: पोखराको प्राज्ञिक उर्वरतामा हुर्किएका एरिज पोखरेल कुनै आकस्मिक उपज होइनन्। उनको सफलताको जगमा वर्षौँको कठोर मेहनत र साधना लुकेको छ। न्यू मोडल माध्यमिक विद्यालयबाट एसईईमा उत्कृष्ट नतिजा ल्याएका उनले पोखरा महानगरपालिकाको छात्रवृत्ति परीक्षामा प्रथम स्थान हासिल गरेर आफ्नो प्रज्ञाको पहिलो सङ्केत दिएका थिए। सोही आधारमा एसओएस हर्मन माइनर विद्यालय, गण्डकीमा पूर्ण छात्रवृत्तिमा कक्षा १२ को अध्ययन पूरा गरेका उनी र उनका भाइ अनिजलाई आज पोखरेल ब्रदर्सका रूपमा एक विशिष्ट ब्राण्डको रूपमा चिनिन्छ।
एरिजको प्रतिभाको विश्लेषणात्मक पाटोलाई हेर्दा, उनी केवल गणितमा मात्र सीमित छैनन्। विज्ञान क्विज, भौतिकशास्त्र ओलम्पियाड र राष्ट्रिय स्तरका विभिन्न म्याथ लिगहरूमा उनको निरन्तरको वर्चस्वले के देखाउँछ भने उनी एक क्रिटिकल थिङ्कर हुन्। कक्षा ९ मा अन्तर्राष्ट्रिय जुनियर विज्ञान ओलम्पियाडका लागि कोलम्बिया जाने अवसर प्राविधिक कारणले गुमाउनु परेको तीतो अनुभवले उनलाई यसपटक झन् दृढ बनाएको देखिन्छ। यसर्थ, यो चीन यात्रा उनको लागि एक बौद्धिक पुनरागमन पनि हो।
ओलम्पियाडको वैश्विक सन्दर्भ र नेपालको अवस्थिति: सन् २०१७ मा ब्राजिलबाट सुरु भएको नेपालको ओलम्पियाड यात्रा आज १० औँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ। म्याथम्याटिकल एसोसिएसन अफ नेपाल (म्यान) का अनुसार देशभरका करिब २५०० प्रतिस्पर्धी विद्यार्थीहरूमध्येबाट विभिन्न चरणको कठोर छनोट प्रक्रिया पार गरी ६ जनाको टोली तयार पारिएको हो। साङ्घाईमा आयोजना हुने यस महाकुम्भमा करिब १२० देशका ७०० भन्दा बढी प्रखर मस्तिष्कहरूका बीच एरिज पोखरेल (कास्की), मिसन जोसी (वर्दिया), युगान्तर कालाखेती (मोरङ), प्रसिद्ध थापा (सङ्खुवासभा), आयाम आचार्य (ललितपुर) र निशान खत्री (धादिङ) ले नेपालको झण्डा बोक्नेछन्।
यो प्रतियोगिता केवल गणितका सूत्रहरू सुल्झाउने मञ्च मात्र होइन, यो त ग्लोबल ब्रेन पावरको प्रदर्शन गर्ने थलो हो। नेपाल सरकारको विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालयको कार्यविधि अन्तर्गत सञ्चालित यो कार्यक्रमले नेपालको शैक्षिक साखलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रत्यायन गराउने अवसर प्रदान गरेको छ।
नीतिगत र प्रशासनिक विश्लेषण: आईओइले असार २ गतेको निर्णयानुसार जारी गरेको संशोधित सूचनाले एउटा ठूलो दुर्घटना टारेको छ। यदि परीक्षाको मिति नसारिएको भए, एरिज जस्ता प्रतिभाहरूले कि त आफ्नो शैक्षिक करियर गुमाउनु पर्थ्यो कि त देशको प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर। यो द्विविधाले अन्ततः ब्रेन ड्रेनलाई नै प्रश्रय दिने थियो। तर, ढिलै भए पनि त्रिवि प्रशासनले देखाएको यो संवेदनशीलताले एउटा सकारात्मक नजिर स्थापना गरेको छ। भविष्यमा यस्ता राष्ट्रिय गौरवका विषय र शैक्षिक क्यालेन्डरबीच तादात्म्य मिलाउन एउटा स्थायी संयन्त्रको आवश्यकतालाई यसले औँल्याएको छ।
साङ्घाई यात्रा, अपेक्षा र गौरव: काठमाडौँको दिव्य कलेजमा आयोजित बिदाइ समारोहमा देखिएको उत्साहले के पुष्टि गर्दछ भने, अब यी ६ जना विद्यार्थीहरू केवल व्यक्तिका रूपमा होइन, सिङ्गो राष्ट्रको आशाका रूपमा चीनतर्फ लागेका छन्। २१ दिनको कठोर बन्द प्रशिक्षण र राष्ट्रिय प्रशिक्षक ई. प्रजित अधिकारीको मार्गदर्शनले उनीहरूलाई मानसिक र प्राज्ञिक रूपमा तिखारेको छ। टोली जुलाई २३ मा स्वदेश फर्किने कार्यतालिका छ। आशा गरौँ, फर्किँदा उनीहरूको गलाका पदकले नेपाली माटोको सुगन्धलाई विश्वभर फैलाउनेछ।
एरिज पोखरेलको चीन प्रस्थान केवल एउटा भ्रमणको सुरुवात होइन, यो नेपाली प्रतिभाको आत्मविश्वासको विजय हो। प्रतिभाहरूलाई नियमको साँघुरो घेरामा थुन्नु हुँदैन, बरु उनीहरूलाई आकाश छुनका लागि फराकिलो क्षितिज प्रदान गर्नुपर्छ। एरिजको यो यात्राले पोखरालाई मात्र होइन, सिङ्गो नेपाललाई गणितीय जगतमा एउटा नयाँ परिचय दिनेछ। एरिज र सिङ्गो टोलीलाई हार्दिक शुभकामना !