परिचय/पोखरा
पृथ्वीको सर्वोच्च शिखर र विशाल हिमनदीहरूको काखमा हुर्किएको हिमाली सभ्यता आज जलवायु परिवर्तनको गम्भीर जोखिममा छ। तर, तिनै हिमालका कठिन भूगोल र उग्र वातावरणीय परिस्थितिभित्र लुकेका सूक्ष्मजीवका रहस्यहरू खोतल्न एक नेपाली नारीले देखाएको साहस र दक्षताले अहिले अन्तर्राष्ट्रिय प्राज्ञिक जगतको ध्यान तानेको छ।
तनहुँको म्याग्दे-२ मा जन्मिएर पृथ्वीनारायण क्याम्पस, पोखराबाट सूक्ष्मजीव विज्ञान (माइक्रोबायोलोजी) मा आफ्नो यात्रा सुरु गरेकी डा. नमिता पौडेल अधिकारी आज ट्रान्स-हिमाली अनुसन्धानको क्षेत्रमा एउटा प्रमुख र भरोसायोग्य आवाज बनेकी छिन्। चाइनिज एकेडेमी अफ साइन्सेज (CAS) बाट प्रतिष्ठित छात्रवृत्तिमा स्नातकोत्तर र विद्यावारिधि (Ph.D.) पूरा गरेकी डा. अधिकारीले देखाएको प्राज्ञिक श्रेष्ठताले यो स्पष्ट पारेको छ कि यदि नेपाली नारीहरूले समान अवसर र मञ्च पाए भने उनीहरू विश्वस्तरीय विज्ञान र अनुसन्धानको नेतृत्व गर्न पूर्ण रूपमा सक्षम छन्।
ऐतिहासिक अन्तर्राष्ट्रिय उपलब्धि: चीनको प्रतिष्ठित ‘नेसनल नेचुरल साइन्स फाउन्डेसन अफ चाइना’ (NSFC) बाट ५० लाख नेपाली रुपैयाँ बराबरको ठूलो अनुसन्धान अनुदान जित्ने डा. नमिता पौडेल अधिकारी पहिलो नेपाली महिला वैज्ञानिक बनेकी छिन्।
विश्वका करोडौँ मानिसहरूको जीवनरेखा मानिने र ध्रुवीय क्षेत्रबाहिरको सबैभन्दा ठूलो हिउँ भण्डार रहेको ट्रान्स-हिमाली क्षेत्र (तेस्रो ध्रुव) अन्य भूभागको तुलनामा तीव्र गतिमा तातिरहेको छ। तैपनि, यहाँका नदीहरू वैज्ञानिक अध्ययनका दृष्टिले अझै पनि एउटा ओझेल परेको विषय (ब्ल्याङ्क स्पट) का रूपमा रहेका छन्।
नाइट्रोजन जीवनका लागि अत्यावश्यक तत्त्व हो, तर मानवीय गतिविधि र तापमान वृद्धिका कारण यसको प्राकृतिक चक्र खलबलिएको छ। आर्क्टिक क्षेत्रमा गरिएका अध्ययनहरूले नदीहरूमा नाइट्रोजनको रासायनिक बनावट बदलिरहेको देखाए तापनि हिमाली नदीहरूमा यसको असरबारे अहिलेसम्म कुनै व्यवस्थित अध्ययन हुन सकेको थिएन।
अझै नछोइएको विज्ञानको उजागर: विश्वमै तीव्र गतिमा तातिरहेको तर अध्ययनका दृष्टिले ओझेलमा परेको ‘तेस्रो ध्रुव’ (थर्ड पोल) र कोशी नदी बेसिनमा पहिलोपटक नाइट्रोजन चक्र तथा यसको बहावको वैज्ञानिक परिमाणीकरण गर्नेछिन्।
डा. नमिताको नेतृत्वमा सुरु हुन लागेको यो एकवर्षे परियोजनाले तिब्बतस्थित उद्गमस्थलदेखि नेपाल हुँदै बग्ने कोशी नदी बेसिनमा नाइट्रोजन प्रवाहको एकीकृत परिमाणीकरण गर्नेछ। यसले वायुमण्डलीय जमावट, हिमनदीको पग्लेको पानी र नदीभित्र हुने रासायनिक रूपान्तरणलाई पछ्याउँदै विश्वव्यापी जैविक-भूरासायनिक (Biogeochemical) मोडलहरूका लागि अति आवश्यक तथ्याङ्कहरू प्रदान गर्नेछ।
विश्वका प्रतिष्ठित वैज्ञानिक पत्रपत्रिका जस्तै Ecological Indicators, Environmental Research, Environmental Pollution, र Science of the Total Environment मा अनुसन्धान पत्रहरू प्रकाशित गरिसकेकी डा. अधिकारीसँग एक दशकभन्दा बढी समय हिमाली ताल, नदी र हिमनदीहरूमा गरिएको कठिन ‘फिल्ड रिसर्च’को अनुभव छ।
प्राज्ञिक सम्बन्धको सेतु: एक दशक लामो उच्च हिमाली अध्ययनको अनुभवसहित डा. अधिकारीले नेपाल र चीनबीचको वैज्ञानिक सहकार्य, सूक्ष्मजीव प्रक्रिया र जलवायु परिवर्तन, तथा क्षेत्रीय जल सुरक्षाबीच बलियो प्राज्ञिक पुल निर्माण गरिरहेकी छिन्।
उच्च हिमाली तालहरूमा ५,००० भन्दा बढी आनुवंशिक अनुक्रम (Genetic Sequences) को विश्लेषण गरी तापक्रम, pH र पराबैजनी विकिरणले सूक्ष्मजीवहरूलाई कसरी प्रभाव पार्छ भन्ने तथ्य उजागर गर्नुका साथै अत्यधिक चिसोमा बाँच्न सक्ने (Cold-adapted) ब्याक्टेरियाको जेनोमिक अनुकूलन पहिचान गर्नु उनको प्रमुख प्राज्ञिक योगदान हो।
चीनको लान्झोउ विश्वविद्यालयस्थित सेन्टर फर प्यान-थर्ड पोल इन्भायरन्मेन्टमा प्राध्यापक योङचिन लिउसँगको सहकार्यमा सञ्चालन हुने यो परियोजना केवल एउटा अनुसन्धान मात्र होइन; यो नेपाल र चीनबीचको प्राज्ञिक सम्बन्ध, सूक्ष्मजीव प्रक्रिया र जलवायु परिवर्तन, अनि विज्ञान र दक्षिण एसियाको जल सुरक्षाबीचको एउटा बलियो सेतु पनि हो।
गण्डकी प्रदेश सरकारको युवा प्रतिभा पुरस्कार (२०२४) तथा चीन सरकारको उत्कृष्ट अन्तर्राष्ट्रिय विद्यार्थी पुरस्कार (२०२०) बाट सम्मानित डा. नमिता पौडेल अधिकारीको यो सफलताले सम्पूर्ण दक्षिण एसियाली र विशेष गरी नेपाली महिला शोधकर्ताहरूका लागि प्रेरणाको नयाँ ढोका खोलेको छ।