देशको समृद्धि र स्थायित्व नेतृत्वमा मात्र होइन, नागरिकको चेतना, निष्ठा र आचरणमा पनि निर्भर हुन्छ। हामी नागरिक बन्न कतै चुकीरहेका त छैनौ ।
राष्ट्र रुपान्तरणको युगमा हामी कहाँ छौं ? देश रुपान्तरण गर्ने भन्ने कुरा केवल राज्य सञ्चालन वा नेतृत्वको जिम्मेवारी मात्र होइन। यो एउटा पुस्ताको चेतना, आचरण र सामूहिक इच्छाशक्तिबाट अघि बढ्ने एउटा बृहत् प्रक्रिया हो। कुनै पनि मुलुकले केवल आन्दोलन गरेर संविधान लेखेर वा नीति बनाउँदैमा विकास गर्न सक्दैन । त्यो देशका नागरिकहरूले आफ्नो भूमिकालाई कति गम्भीरतापूर्वक लिएका छन् भन्ने कुराले नै राष्ट्रको दिशा निर्धारण गर्छ ।
नेपाल आज यस्तै एउटा युगान्तकारी मोडमा छ — जहाँ हामीले राजनीतिक आन्दोलन त धेरै पटक देख्यौं, तर नागरिक चेतनाको रूपान्तरण अझै अपेक्षित छ। प्रश्न , राज्यले नीति र योजना कस्तो बनाँउछ भन्दा पनि बनाउन कस्तो नेतृत्व पठाईन्छ भन्ने हो । र उनिहरुले बनाएको निति र योजना कार्यान्वयनमा उतार्ने शक्ति नागरिकको हातमा कति हुन्छ भन्ने हो । त्यसैले देश रुपानन्तरणको कुरा गर्दा, प्रश्न “नेता कस्ता छन्?” भन्दा गहिरो भएर “नागरिक कस्ता छन् ?” र कस्तालाई पठाउदै छन् भन्ने सवाल हुनुपर्छ । हामी सबै हेर्छौ तर सिक्दैनौ । सफल राष्ट्रहरूका नागरिकबाट पनि केही सिकौं ।
विश्व इतिहासले बारम्बार देखाएको छ — देश बनाउने काम कुनै चमत्कार होइन, त्यो देशका नागरिकहरूको दीर्घ प्रयत्न र ईमान्दारिताको नतिजा हो।
दोस्रो विश्वयुद्धपछि ध्वस्त जापानले के देखायो ? त्यहाँका नागरिकले राष्ट्रप्रेमलाई कर्ममा उतारे। इमानदारी, अनुशासन र श्रमलाई आफ्नो संस्कार बनाए। सरकारभन्दा बढी जनताको नैतिकता बलियो भयो। त्यसैको परिणाम आजको विश्वशक्ति जापान हो।
दक्षिण कोरियाको कथा पनि यस्तै छ। सन् १९६० तिर गरीबी र अशिक्षाले ग्रस्त देश, जसका नागरिकहरू विद्रोह होइन, मेहनतमा विश्वास गर्थे। उनीहरूले आफ्नो पेशा, समय र श्रमलाई राष्ट्रका लागि समर्पण गरे। केवल तीन दशकमा दक्षिण कोरिया आर्थिक चमत्कारको देश बन्यो।
सिंगापुर पनि त्यस्तै उदाहरण हो। सानो भू–भाग र सीमित स्रोत भएकाले विश्वले सोचेको थियो—यो देश कहिल्यै टिक्दैन। तर नागरिकहरू अनुशासित र जिम्मेवार थिए। सुशासन, पारदर्शिता र स्वच्छ नागरिक संस्कृतिले सिंगापुरलाई विश्वको आर्थिक केन्द्र बनायो।
फिनल्याण्डको कथा अझ प्रेरणादायी छ। शिक्षा प्रणालीलाई नागरिक चेतनाको मूल बनायो। सरकार र जनताबीच विश्वासको सम्बन्ध बलियो बनाएर विश्वकै उत्कृष्ट शिक्षा प्रणाली विकास ग¥यो। यसले नागरिकमा राष्ट्रिय गर्व र सामूहिकता जगायो ।
यी सबै देशहरूले एउटा साझा पाठ पढाउछ । नेता असल छान्ने नागरिकको काम हो । नागरिकलाई सार्वभौम बनाउने काम सरकारको हो । यी देशका नागरिक र हामीमा एउटा फरक छ । यिनिहरु देखेको सिकेको असल कुराहरे व्यवहारमा लागू गर्छन् । हामी आर्दशका पाठ छाट्छौ । हामी किन पछि परिरहेका छौ भन्ने उदाहरण पोखरा न्युरोडको सडक हेरौ । त्यहा बिचको डिभाईडर वनाउने बेला २ वटा मात्र युटन (सवारीसाधन क्रस गर्न मिल्ने ) थियो रहेछ । तर त्यहाँका मानिसहरुले तवाव या ठेकदार चिनेको आधारमा अहिले १० वटा छ । पोखरा मुङ्लिन सडकमा विभिन्न ठाउहरुमा डिभाईडर स्थानियले हटाएका समाचारहरु पढिरहेका छौ ।
नेपालमा संविधान त बन्यो । भन्नेहरु विभिन्न तत्वहरुले वनाए भन्छन् तर बनेको नेपालकै हो । लोकतान्त्रिक संरचना स्थापित भएको छ, तर प्रणाली अझै कमजोर छ। प्रणालीलाई सुधार गर्न पठाएकाहरु दलाल भईरहेका छन् । कागजमा नीतिहरू प्रशस्त छन्, तर कार्यान्वयनमा नागरिक चेतनाको पनि कमी स्पष्ट छ। कर तिर्न नचाहने, नियम उल्लङ्घनलाई सामान्य ठान्ने, र नेतृत्वको आलोचना मात्र गरेर आफ्नो जिम्मेवारी बिर्सने प्रवृत्ति अझै व्यापक छ ।
हामीले राज्यलाई दोष दिन सजिलो ठान्छौं, दिईरहेका छौ । तर आफ्नो नागरिकको भूमिका बिर्सन्छौं। नेताले देश बनाउँदैनन्, उनीहरू देशको दिशा देखाउँछन् । तर त्यो दिशामा हिँड्ने नागरिकको जिम्मेवारी बराबर हुन्छ ।
आगामी निर्वाचन फेरि नजिकिँदै छ। यो केवल राजनीतिक दलको प्रतिस्पर्धा होइन, नागरिक चेतनाको परीक्षा पनि हो। हामीले मताधिकारलाई आफ्नो व्यक्तिगत र स्वार्थपरक सोचभन्दा माथि उठाएर राष्ट्रहितमा प्रयोग गर्न सकेनौं भने, संविधानले पनि हामीलाई रक्षा गर्न सक्दैन ।
देश निर्माणको सुरुवाती चरण सधैं चुनौतीपूर्ण हुन्छ र हामी आवश्यकता भन्दा धेरै चुनौतीहरु सामना गरिरहेका छौ । हामीले नीति अस्पष्ट हुन्छन्, प्रणाली अस्थिर, अपेक्षा उच्च । तर यस्तै समयमा इमानदार नागरिकको भूमिका निर्णायक हुन्छ । थिति बसाल्ने पुस्ता भनेको केवल नेताहरूको समूह होइन। शिक्षक, डाक्टर, व्यवसायी, इन्जिनियर, कृषक, श्रमिक, विद्यार्थी — सबैको जिम्मेवारी बराबर हुन्छ। जब शिक्षकले आफ्नो पेशालाई सेवालाई भन्दा जागीरको रूपमा हेर्दैन, जब व्यवसायीले कर छल्दैन, जब नागरिकले ट्राफिक नियम उल्लङ्घन गर्न लाज मान्छ — त्यतिबेला देश निर्माणको पहिलो ढुंगो राखिन्छ । हाम्रो पुस्ता अहिले यही चरणमा छ। हामीले सरकारलाई मात्र होइन, आफूलाई पनि प्रश्न गर्नुपर्छ — “के म देश निर्माणमा मेरो जिम्मेवारी निभाइरहेको छु?”
शिक्षा भनेको केवल प्रमाणपत्र होइन, जिम्मेवार नागरिक उत्पादन गर्ने प्रक्रिया हो। यदि शिक्षाले चरित्र, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्व सिकाउन सकेन भने त्यो शिक्षा अधुरो हुन्छ। विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले नागरिक चेतना, सहिष्णुता र सामूहिक भावना सिकाउने ठाउँ हुनुपर्छ ।
व्यवसायी र निजी क्षेत्र पनि देश निर्माणको मेरुदण्ड हुन्। कर तिर्ने संस्कृतिको विकास, रोजगारी सिर्जना, सामाजिक उत्तरदायित्वमा लगानी — यी सबैले राष्ट्रलाई बलियो बनाउँछ । हामीले हेरिरहेछौं, जब निजी क्षेत्र र राज्यबीच विश्वासको सम्बन्ध बलियो हुन्छ, तब विकासको गति तीव्र हुन्छ ।
युवाहरू — देशका सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा, उनीहरूमा देश बदल्ने आँट छ, विचार छ । क्षमताको महासागर छ । तर त्यो ऊर्जालाई दिशा दिन जरुरी छ। सामाजिक सञ्जालमा मात्र देशप्रेम प्रदर्शन गरेर होइन, आफ्नो व्यवहारमा जिम्मेवारी देखाएर देशप्रेम प्रमाणित गर्नुपर्छ । लोकतन्त्रको आत्मा नागरिक हो । मतदाताले गरेको निर्णयले राष्ट्रको भविष्य निर्धारण गर्छ। तर समस्या के हो भने — हामी मतलाई भावनामा होइन, विवेकमा खसाल्न बिर्सिन्छौं। जात, धर्म, नातावाद, व्यक्तिगत लाभ र लोकप्रिय भाषणले प्रभावित निर्णयले देशलाई दिशाहीन बनाउँछ । नागरिकले जब जिम्मेवारीपूर्वक मतदान गर्छ, तब नेतृत्व स्वतः सुधारिन्छ। इमानदार मतदाताले नै इमानदार नेता जन्माउँछ । हामीले निर्वाचनलाई केवल उत्सवको रूपमा होइन, राष्ट्र निर्माणको अवसरको रूपमा लिनुपर्छ । एक मतले सरकार बनाउँछ, तर हजार इमानदार मतले देश बनाउँछ ।
देशले स्थायित्व तब पाउँछ जब पद्धति बस्छ। नियम सबैका लागि समान हुन्छ, पारदर्शिता राज्यको मूल्य बन्छ, र उत्तरदायित्व नागरिक संस्कृतिको अंश बन्छ । इमानदारी र श्रमको सम्मान नागरिक स्तरमा बसाल्न सके, त्यसपछि प्रणाली आफैं बलियो बन्छ। नेतृत्वको परिवर्तनले पनि देशको दिशा परिवर्तन गर्दैन ।
नेपालले अहिले यही दिशा लिनुपर्छ। हामीले बाह्य सहयोगमा होइन, आन्तरिक नैतिक शक्तिमा विश्वास गर्नुपर्छ। देश बनाउने उर्जा हाम्रै व्यवहार, पेशागत इमानदारी, र सामूहिक उत्तरदायित्वमा निहित छ । देशप्रेम अब नारामा होइन, व्यवहारमा देखिनुपर्छ — नियमपालनमा, कर तिर्ने संस्कृतिमा, इमानदारीपूर्ण पेशागत दृष्टिमा, सामाजिक उत्तरदायित्वमा । देश निर्माण कुनै सीमित अवधिको योजना होइन । यो चेतना र कर्मको निरन्तर यात्रा हो। आजको पुस्ताले आफ्नो भूमिका पहिचान गर्न सकेन भने इतिहास फेरि दोहोरिन्छ। तर यदि आज हामीले जिम्मेवारी बुझे, पारदर्शिता र निष्ठा अपनायौं भने नेपालले नयाँ अध्याय सुरु गर्न सक्छ । इतिहास साक्षी छ — जब नागरिक जाग्रत हुन्छन्, राष्ट्रहरू पुनर्जन्म लिन्छन्।
हाम्रो पुस्ताले “देशले मलाई के दियो?” भन्दा पहिले “मैले देशलाई के दिइरहेको छु?” भन्ने प्रश्न आत्मासँग सोध्नुपर्छ। यही प्रश्नले हाम्रो सोच, कर्म र निर्णयलाई दिशा दिनेछ। देश निर्माण कुनै विशेष शक्तिको हातमा छैन। यो हाम्रा हातमै छ। हामीले नियमपालन, श्रमको सम्मान, र जिम्मेवारीबोधलाई आफ्नो जीवनशैलीमा उतारे भने, नेपालको भविष्य उज्यालो हुन कुनै शक्ति रोक्न सक्दैन । हामीले एक दिन मतदान गरेर मात्र होइन, हरेक दिनको इमानदार काम गरेर देशमा योगदान गर्न सक्छौ ।
अब समय आएको छ — हामी सबैले आफ्नो भूमिकाबाट देश निर्माणको अभियान सुरु गरौं। किनभने देश सरकारले होइन, नागरिकले बनाउँछ । सक्किएन्छ भने सतिले सरापेको देश मानौला ।