सुनिता शर्मा/परिचय
पहाडकी रानी मानिने म्याग्दीको सदरमुकाम बेनी । कालीगण्डकी र म्याग्दी नदीको सुसेलीले मात्र होइन, अचेल यहाँको पत्रकारिताको वृत्त प्रविधिको नयाँ तरङ्गले पनि गुञ्जायमान हुन थालेको छ । परम्परागत पत्रकारिताको सीमा नाघेर डिजिटल युगको अत्याधुनिक औजार ‘आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स’ (एआई) र मोबाइल पत्रकारिताको बहसले बेनीका सञ्चारकर्मीलाई नयाँ ऊर्जा दिएको छ ।
गण्डकी प्रदेश सरकारको प्रेस रजिष्ट्रारको कार्यालय र नेपाल पत्रकार महासङ्घ म्याग्दी शाखाको आयोजनामा भएको एआई र मोबाइल पत्रकारिता सम्बन्धी दुई दिने कार्यशाला केवल एउटा तालिम मात्र रहेन, यो त म्याग्दीको पत्रकारितालाई विश्वव्यापी सूचना प्रविधिको दौडमा समाहित गराउने एउटा ऐतिहासिक प्रस्थानविन्दु बन्यो ।
प्रेस रजिष्ट्रार बिमला भण्डारीको दृष्टि: “बदलिने कि हराउने ?”
तालिमको उद्घाटन गर्दै गण्डकी प्रदेश सरकारकी प्रेस रजिष्ट्रार बिमला भण्डारीले एउटा स्पष्ट र कडा सन्देश दिइन्— “समय फेरिएको छ, त्यसैले पत्रकारहरू अब समयसापेक्ष परिवर्तन हुन जरुरी छ ।” उनले पत्रकारिताको बदलिँदो आयामलाई चित्रण गर्दै भनिन् कि अब केवल घटनाको सूचना दिएर मात्र पुग्दैन, प्रविधिको उच्चतम प्रयोग गरी समाचारलाई छिटो, छरितो र गुणस्तरीय बनाउनुपर्ने दायित्व पत्रकारको काँधमा आएको छ ।
नेपाल पत्रकार महासङ्घ कास्कीको निवर्तमान अध्यक्ष समेत भइसकेकी भण्डारीले पत्रकारिताको नाडी राम्रोसँग छामेकी छन् । उनले तालिमका सहभागीहरूलाई सम्बोधन गर्दै भनिन्, “एआई र मोबाइल जर्नालिज्म अब रहर होइन, पत्रकारका लागि अनिवार्य आवश्यकता हो ।” उनले एआईले निर्माण गरेका विभिन्न टुल्सहरूको सहयोग लिएर समाचार लेखन, तस्विर तथा भिडियो निर्माण र सम्पादनमा समय र श्रमको बचत गर्न सकिने तथ्य औँल्याइन् । तर, उनले प्रविधिलाई ‘साथी’ बनाउन आग्रह गर्दै गर्दा एउटा चेतावनी पनि दिइन्— “प्रविधिबाट आउन सक्ने जोखिम र गुणस्तरप्रति पत्रकार स्वयं चनाखो हुनुपर्छ ।”
मोबाइल: पत्रकारको हातमा संसारकै शक्तिशाली स्टुडियो
अहिलेको पत्रकारिता अब भारी क्यामेरा र ठूला डेस्कटपमा मात्र सीमित छैन । हातमा भएको एउटा मोबाइल सेट नै आफैँमा एउटा शक्तिशाली न्यूजरूम र स्टुडियो हो भन्ने कुरा कार्यशालाको अर्को मुख्य पाटो थियो । प्रेस रजिष्ट्रार भण्डारीले मोबाइल पत्रकारिता (मोजो) मा आफूलाई अपडेट गराउनुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिइन् ।
बेनीको यो कार्यक्रमले सञ्चारकर्मीहरूलाई खल्तीमा रहेको मोबाइलबाटै कसरी विश्वस्तरको डकुमेन्ट्री वा समाचार रिपोर्ट तयार पार्न सकिन्छ भन्ने प्रयोगात्मक सीप प्रदान गर्यो । यसले गर्दा दुर्गम भेगका समाचारलाई पनि तत्कालै राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पुर्याउन सहज हुने विश्वास सरोकारवालाहरूले व्यक्त गरे ।
१२ बुँदे ‘म्याग्दी एआई घोषणापत्र‘: म्याग्दीको ऐतिहासिक प्रतिबद्धता
तालिमको समापनसँगै जारी गरिएको ‘१२ बुँदे म्याग्दी एआई घोषणापत्र’ यस कार्यक्रमको सबैभन्दा ठोस उपलब्धि हो । एआईको सही प्रयोग र सम्भावित दुरुपयोग रोक्न म्याग्दीका सञ्चारकर्मीहरूले एउटा ऐतिहासिक प्रतिबद्धता जाहेर गरे । घोषणापत्रमा एआईलाई ‘सहयोगी’ का रूपमा स्वीकार गर्ने तर ‘निर्णयकर्ता’ का रूपमा मानव मस्तिष्क नै रहने स्पष्ट पारिएको छ ।
घोषणापत्रमा समाजमा भ्रम फैलाउने, सामाजिक सद्भाव खलबलाउने वा अश्लीलता प्रदर्शन गर्ने जस्ता नकारात्मक कार्यमा एआईको प्रयोग नगर्ने संकल्प गरिएको छ । साथै, एआईको सहयोगमा तयार पारिएका सामग्रीमा स्रोत खुलाउने र सिर्जनशीलताको संरक्षण गर्ने कुरालाई पनि उच्च प्राथमिकता दिइएको छ । पत्रकार महासङ्घ म्याग्दीका अध्यक्ष हरिकृष्ण गौतमले घोषणापत्र जारी गर्दै भने, “हामीले प्रविधिलाई त अपनाउँछौँ, तर हाम्रो मौलिकता र पत्रकारिताको मूल्यमान्यतालाई कुनै पनि हालतमा मर्न दिँदैनौँ ।”
विवेक र प्रविधिको सन्तुलन
कार्यशालामा बेनी नगरपालिकाका प्रमुख सुरत केसीले पनि आफ्नो धारणा राख्दै प्रविधिलाई आत्मसात् गर्दा मौलिकताको संरक्षण गर्नुपर्नेमा जोड दिए । उनले भ्रमपूर्ण सूचनाका कारण समाजमा द्वन्द्व निम्तिन सक्नेप्रति सचेत गराए । त्यस्तै, प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत अर्जुन शर्माले यो प्रविधिले आगामी निर्वाचनका प्रचारप्रसारमा समेत महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विश्वास व्यक्त गरे ।
सहजकर्ताका रूपमा रहेका अनलाइन टिभी पत्रकार संघका अध्यक्ष जीवन भण्डारीले एआईका विभिन्न ‘प्रोम्प्ट’ र मोबाइल एप्सहरूको प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीबारे जानकारी दिए । उनले तथ्य जाँच नगरी एआईले दिएका सामग्रीलाई हुबहु प्रयोग नगर्न सचेत गराए ।
सरोकारवालाको ऐक्यबद्धता र नीतिगत माग
जिल्ला हुलाक कार्यालयका प्रमुख रमेश थापा र म्याग्दी उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष सुविन श्रेष्ठले पत्रकारितामा एआईको प्रयोगले जिल्लाको पर्यटन र व्यवसायिक क्षेत्रको प्रचारप्रसारमा नयाँ आयाम थप्ने अपेक्षा गरे । यस कार्यक्रमले सञ्चारिका समूह र पत्रकार महासङ्घमा आबद्ध महिला पत्रकारहरूलाई पनि प्रविधिमा पहुँच पुर्याउन मद्दत गरेको छ ।
घोषणापत्रमार्फत म्याग्दीका पत्रकारहरूले सरकारसँग ‘राष्ट्रिय एआई नीति’ र पत्रकारका लागि ‘एआई आचारसंहिता’ जारी गर्न माग गरेका छन् । प्रविधिको तीव्र विकासलाई नियमन गर्न र यसलाई व्यवस्थित बनाउन राज्यको ध्यान जानुपर्ने उनीहरूको सामूहिक आवाज छ ।
प्रेस रजिष्ट्रार बिमला भण्डारीको सक्रियतामा सुरु भएको यो अभियानले म्याग्दीको पत्रकारितामा एउटा नयाँ युगको सूत्रपात गरेको छ । उनले भनेझैँ, अबको पत्रकार परम्परागत शैलीको दास बनेर मात्र बस्न सक्दैन । बदलिँदो समयसँगै एआई र मोबाइल पत्रकारितालाई आत्मसात् गर्नु नै आजको आवश्यकता हो ।
बेनी घोषणापत्रले प्रविधि र मानवीय विवेकबीचको जुन सन्तुलन खोजेको छ, त्यसले म्याग्दीको पत्रकारितालाई अझ विश्वसनीय, मर्यादित र आधुनिक बनाउनेछ । प्रविधिलाई साथी बनाएर अघि बढ्ने म्याग्दीका पत्रकारहरूको यो ‘अटेरी’ साहस र उत्साह साच्चै नै अन्य जिल्लाका लागि पनि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । अबको पत्रकारिता केवल सूचना सम्प्रेषण मात्र होइन, प्रविधि र विवेकको अनुपम सङ्गम हुनेछ ।